KALKANDELEN  TARİHİ  ANITLARI

Kalkandelen yöresine ait değinme ile
erekn çağdan m.o. 7 yüzlla kadar Polog
 
_______________________________
Darko Gavrovski

TAŞ DEVRİ  

 Aşağı Palçişta k. Tumba mevkiinde (1987/88.) ile Stençe köyü yakınlığındaki Tumba köyü alt kısmında (2000.) gerçekleştirilen arkeolojik kazılar sonucu elde edilen bilgilerden, Polog vadisinde (Kalkandelen ve Gostivar yöresinde) hayat izlerinin, bundan 8000 yıl evveline doğrusu e.ç. ait 6100 yılına kadar dayandığı anlaşılmaktadır. Bu kazılardan, çok sayıda eser parçaları yanısıra, zedelenmemiş halde çömlekler bir de kadın tapıncını konu edinen heykeller ve diğer eserler bulunmuştur. Kalkandelen gökkubbesi altında kaya parçalarından ışlenmiş sanat eserleri ve dini vecibiyeleri konu edinen sanatsal kompozisyonlara da rastlanmıştır.     

Bu bu bölge, üsküp yöresin, üsküp yöresi ve doğu Makedonya bölgelerinde bo göstermiş Anzabegovo-Vrşnik medeni gurubunun öndegelenlerine mekan olmuştur. Erken taş devrınde, bu bölgede yinede, yoğun bir biçimde erken taş devri etkisini sürdürmüştür. Veluşina-Porodin-Pelagonıya yöresi ve buradan güney kesimlere doğru uzanan bölgede Stençe yakınlarındaki kazılar esnasında bulunmuş olup, en eski eser ‘Büyük Ana’ (lat. Magna Mater) den de anlaşıldığı gibi. Yeni dönem taş devri kimi medeniyetlerin kuzey bölgelerden gelen etki, bir de bunun yöresel biçiminin oluşması ile Polog vadisinde de etkini sürdürmüştür.

METAL DEVRİ    

4. milenium sonlarına doğru, yeni göçmen akımları başlamıştır. ö Asya merkez kesimlerinden gelen Hint kökenli Avrupalılar, Balkanlardaki esi neolit medeniyetini yok e edip asimile ederek, kendilerine has Salkutsa olarak tanımlanan (Salkutsa-Bubany-Krivodol eğri vadi) yeni bir medeniyeti oturtmuşlardır. Bu halk kesimine ait izlere, Polog vadisinde (Palçişta, Jelina v.s.) de rastlanmıştır. Bu gbi olumsuz durumlardaki dengeler, balkan proto-etnik, sonrasında da pra-etnik topluluklarının filizlenmeye başladığı orta tağ bronz (tunç) devrinde oturtulmaya başlamıştır. Bu dönemde, güney den Mekin kültürüne ait eserlerin de hızlı akımı da başlamıştır, buysa, yine bu merkezlerden getirtilmiş olup Kalkandelen de bulunmuş gösterilerde kullanılan lüks tunç (bronz) kılıçla görülmektedir.     

Bundan sonraki dönemlerde göç olayları oldukça hızlı bir biçimde devam etti ise de, Metal Devri belli ölçüde istikrara kavuşmuş, ticaretin gelişmesini sağlamıştır. Lartse köyü yakınlarında bulunmuş, tereke (buğday) korunmasında kullanılmış, büyük boy seramik kaplar da bu döneme aittir.

Bu dönemde, Damastion demirhanesine ait Strabon notlarına göre, özellikle daha sonraki dönemlerden kalma isimler dizini (onomastik) izlerinden, Polog vadisinin Brig (Briges, Brigoi) ler tarafından mesken edinildiği, görülmektedir. Brigler. daha sonraki dönemlerde beliren Payon(la), Eski (antik) Makedonlar, Dasaretler, Edonlar, ve Mikdonlar gibi etnik toplulukların ayrılmaz parçasını oluşturmuşlardır. Poyanlar Tunç devrine ait eski bir halk topluluğunu oluşturmalarına rağmen, tunç devrine ait eski halk topluluğunu olşturmakla beraber, Briglerle devamlı olarak yadırganması mümkün olmayan ilişkilerde bulunmuşlardır. Payon ve eski Makedon dili ile sözlüklerinde birşok terim ve adların brigit kökenli olduğunuö göstermektedir, buysa Brigitlerin pajonlar veeski makedon etnisinin oluşmasında temeli oluşturduklarını göstermektedir.

ERKEN ÇAĞ

Helen zanat merkezlerinin Balkanların bu bölgesine olan çok yanlı etki(ler)si, bu yörelerde yaşayan aahalinin kültürü ve yaşayış tarzında ek deşiğmerin belirmesine neden olacaktır. Bu değişmeler, yeni arkaik dönemi simgelemektedir. Arkeolojik planda, işbu dönüşümler, yeni malzeme ve (yeni tip seramikler,süs eşyası ve diğer zanat eserleri) ve ruhsal (yeni defin, biçimi, gömme yerine ceset yakma, eski çağ yunan–helen tanrılarının üstünlüğünün sağlanması), ve ilk başta, önde gelen toplumsal kitleler bundan sonra da diğer kitlelerin prestiji olarak kabul edilen, diğer simgelerle görülmektedir. Bunlar en üyü bir biçimde öyledenilen knez gömütlükleriyle görülmektedir, bunların en ünlüleri arasında Menada heykelciğinin bulunduğu Kalkandelen deki gömütlüktür.

Geçmişte, bu yörede hangi eski kabilelerin yaşadığı hususunda farklı teoriler mevcut idi. Yine de en yeni bilgilere göre, güney Sırbistan, Kosova Doğusu ile Kuzey Makedonya bölgeleri, Polog bölgesi de dahil bu bölgede e.ç. 3. y.y. kadar, Agriyani (Agrianes) antik-makedon (pajan) kabilesi yaşamıştır. Bunlar, arkeolojik ufukların kontiunitesinden görülmektedir. Yunan güneyinden seramiklerin gelişmiş ihracatı. Varlıklı nez gömütlükleri, v.s. den görülmektedir. Bu kabile kendi krallarına da sahipmiş ki bunlar arasında Langar (Langaros) da bulunmaktadır. Kendisi, m.ö. 335. de, makedon kralı 3. İskender e kuzeeydeki Triballere karşı yürüyüşe geçerken yardım etmiştir. Agriyanlar kendisiniö Asya seferlerinde de izlemiş, muharebe meydanlarının çoğunda, kendilerini en acımasız savaşçılar olarak kanıtlamışlardır, böylece eski çağ dünyasında, kendilerini iyice tanıtmışlardır.

Ekonomik ile ticari gelişme neticesinde,belirli kentler tarafından metal paralar tedavüle konmuştur. Böylesi durum m.ö. 4. y.y.- da Damastion darphanesinde gümüş paralar basan (Pelagiya) kasabası ile de durum aynı idi. Pelagiya kasabasının bügünkü Kalkandelen in yanında olduğu ve bayındırlık bakımından eski çaş öncüsü olduğu, bugün kullanılan Polog adının da bundan meydana geldiği düşünülmektedir. Scupi-Skopje (Üsküp), Astibo -Shtip (İştüp), Tesalonika-Solun (Selanik) gibi.

E.ç. 4. y.y. sonlarında gücünü yitiren agriyan devleti Payoniya kralı Avdoleon un idaresine düşmüştür, 3. y.y. ortalarından itibaren kendisine ait bütün topraklar (bölgeler) arkeolojik belgelerden de görüldüğü Kzeyden (Güney Makedonya ve Polog dahil) Dardanlar tarafından elinden alınmıştır. Sözkonusu sdınır bölgeleri gelecek dödemde, Dardanyanın güneye doğru, zengin Makedonya krallıgına kadar olan bçlgelerde güçlü soygun yürüyüşlerine lojistik destek olarak kullanılmıştı, hatta bu bölgelerin roma imperatoluğu idaresine geçmesinden sonra, (e.ç. 168.) da bu böyle devam etmiştir.

ROMA DEVRİ

E.ç. 29. y.y. Polog, Dardanya nın öteki bölgeleri ile birlikte, kuzeyde Tuna nehrine kadar roma idaresine geçmiş, böylece, özgür hayatin başlayıp, ticaretin canlandığı ve gelişme süreçlerinin başladığı bir dönem başlamıştır. 2-3 y.y.–dan kalma kimi kayaplakaları bulunmuş olup bunun bunların eskı yunan alfabesi ile yazılı olduğu ve bu bölgenin yunan alfabesinin etkisinde olduğu anlaşılmıştır. Bu ise latin alfabesinin kullanıldığı Kosova ve üsküp kazasından farklı idiBuysa Polog vadisinin erken kraliyet devrinde (1.-3. y.y.) da Roma idaresinde olan Makedonya eyaletinin bir parçasını oluşturduğunu, göstermektedir. (y.ç. 3-6 y.y. da Dioklevtsiyan ın uygulamış olduğu reformlardan sonra ikinci Makedonya (Macedonıja Secunda) bölgesi olarak kayıtlara geçmiştir. İzine bulunmuş kaya parçaları zengin bir onomastik içeriğe sahip olup, burada ana yollar dışındaki bu kıyı bölgelerinde, Romalılaştırma süreçlerinin hızlı şekilde gelişmediğini göstermektedir.

3. y.y. da başlayıp, bundan sonraki yüzyüllarda devam eden (Keltler, Ostrogotlar, Hunlar) barbar saldırıları esnasındaç roma imperatorları 4. y.y. da önemli kesimerde kaya kasabaları ve kalelerini inşa etmeye başlamışlardır. Günümüzde, Rogle, Oraşye, Leşka, Stençe, Jegunovsa, Gradec köyleri ve Kalkandelen yakınlığındaki Hisar-Banyiçe kaplıcasında mevcut olan çok sayıda castrum, castellum ve refugium lar bu döneme aittir.
Makedonya daki Ordodoks inancının Aya Pavle ile yayılmaya başlaması ile birlikte m.ö. 1. y.y. ın 50 li Konstantin in resmileştiği y.ç. 331 yılına kadar, sıradan insanlar arasında daha kitlevi bir şekilde yaygınlaşmaya başlamış, böylece erken çağa ait ortodoks kiliselerinin inşa edilmesine baçlanmıştır. Polog vadisinde, 12 Kalkandelen 4 Gostivar bölgesinde olmak üzere, m.ö. döneme aşit toplam 16 bazilikanın izine rastlanmaktadır. Bunlar arasında Stençe köyündeki 5. y.y.-a ait bazilika 3 (baptisterium) bazilika, bir de 6. y.y. dan kalma Tudentse köyündeki. Bazilika bulunmaktadır.

 

Детална прогноза
weather icon
  • макс:
  • мин:
weather icon
  • макс:
  • мин: